Tijdens een bijeenkomst van Actieplan Bodem & Water gingen provincie, waterschap en agrarische ondernemers in Flevoland het gesprek aan. Om de normen van Kader Richtlijn Water (KRW) te behalen, dienen er namelijk nog grote stappen te worden gezet. Uitdagingen, emotie onder akkerbouwers en hoopvolle initiatieven passeerden de revue. “Nukken kan altijd nog, maar nu krijgen we de kans om in actie te komen.”
KRW heeft als doel om de kwaliteit van oppervlaktewater in Europese watergangen te verbeteren. Hierbij is gestreefd naar schoon water met een laag gehalte aan chemische stoffen, zoals stikstof, fosfor en gewasbeschermingsmiddelen, en is er aandacht geschonken aan ecologie. Een gedeelte van de normen voor waterkwaliteit zijn op Europees niveau bepaald. Andere normen gelden enkel in Nederland of op regionaal niveau.
Om de doelen van KRW te kunnen behalen, wordt er gekeken naar oppervlaktewater in de breedste zin van het woord. Naast de landbouw zijn dan ook sectoren als de industrie en zuiveringsbedrijven verantwoordelijk voor het voldoen aan de KRW-normen. Dit is een groot verschil met de Nitraatrichtlijn, waarbij de doelen specifiek gelden voor de landbouw, de focus ligt op nitraat en zowel naar grondwater als oppervlaktewater is gekeken.
Status in Flevoland
Eind 2027 eindigt de huidige planperiode van KRW, die van 2022 tot 2027 loopt. In de afgelopen jaren zijn er al grote stappen gezet om de waterkwaliteit in Nederland te verbeteren. In Flevoland buigt bijvoorbeeld Actieplan Bodem & Water (ABW), een samenwerking van LTO Noord, Provincie Flevoland en Waterschap Zuiderzeeland, zich over deze kwestie.
De provincie Flevoland is onderverdeeld in negentien verschillende waterlichamen om de KRW-doelen te kunnen monitoren. Hierbij is het stroomgebied van verschillende watergangen samengevoegd. Met meetpunten, verspreid door de watergangen, kunnen agrariërs zien hoe het ervoor staat met de waterkwaliteit in het eigen stroomgebied. Hiervoor voert het waterschap gedurende het jaar verschillende metingen uit. In de online viewer van ABW kunnen agrariërs tot op kavelniveau de waterkwaliteit monitoren. Deze tool biedt inzicht in de stroomrichting van de watergangen, de getoetste meetresultaten van chemische stoffen en gewasbeschermingsmiddelen, waarbij er wordt gericht op de parameters die beïnvloedbaar zijn door de landbouw.
Terug naar de praktijk
Tijdens de bijeenkomst pakten agrariërs in kleine groepjes de online viewer erbij. Het merendeel van de Noordoostpolder valt onder één waterlichaam. In de huidige planperiode van KRW zijn de fosfornormen over het algemeen gehaald. Voor stikstof kleurt de provincie op meerdere plekken geel. Het stikstofgehalte in de watergangen ligt gemiddeld 0,3 milligram per liter boven de norm. Dit roept bij akkerbouwers verschillende vragen op. Wordt er namelijk bij de metingen wel rekening gehouden met de instroom van water uit het IJsselmeer of uit natuurgebieden met hogere gehaltes van nitraat en fosfor? Hoe worden de metingen uitgevoerd, en met welke frequentie? En wat is de invloed van mijn bedrijf op een waterlichaam?
Over de onderbouwing van de normen wordt vanavond niet meer gediscussieerd. De focus ligt op wat de ondernemers nu ermee kunnen. “De normen kunnen wij nu niet meer veranderen. Dat is een feit. Maar vergeet niet dat voorheen de overheid agrariërs maatregelen oplegde om aan de normen te voldoen. Nu mogen we zelf ondervinden welke maatregelen wel en niet werken”, vertelt Menko Oosterhuis die als Kwartiermaker Landelijk Gebied voor Provincie Flevoland, en akkerbouwer, een brug slaat tussen de overheid en agrarische praktijken.
Initiatieven
Verspreid door de provincie Flevoland hebben groepen agrariërs al de handschoen opgepakt. Zo is een groep in de Noordoostpolder op eigen initiatief aan de slag gegaan met het testen van maatregelen om de waterkwaliteit in hun stroomgebied te verbeteren. Met extra meetpunten, een snelle terugkoppeling en steun van ABW hebben zij verschillende maatregelen onder de loep genomen. Hieruit blijkt dat het op de ene plek waardevol kan zijn om de bodem tussen aardappelruggen minder egaal te maken, zodat minder snel af- en uitspoeling optreedt. Op andere percelen werkt het beter om extra te kilveren, de afloop van een perceel aan te passen of een extra bufferstrook aan te leggen.
Ondanks deze verschillende maatregelen, blijkt uit de grafieken in de presentatie dat de winteruitspoeling van stikstof nog steeds torenhoog is in de Noordoostpolder. “Voor het behalen van de KRW-doelen vormt winteruitspoeling niet direct een probleem, maar indirect wel”, laat Joan Meijerink van Waterschap Zuiderzeeland weten. “De getoetste meetresultaten van KRW focussen zich op het zomerhalfjaar, maar minder stikstofverlies in de winter zal wel degelijk bijdragen aan het voldoen aan de KRW-normen. Dit geldt ook voor het aantreffen van gewasbeschermingsmiddelen in het oppervlaktewater, waarbij nog steeds enkele gehaltes zich boven de norm bevinden. De urgentie om in actie te komen blijft dus hoog.”
‘One out, all out’-principe
Daar komt bij dat KRW wordt gecontroleerd volgens het ‘one out, all out’-principe. Dit houdt in dat bij het overschrijden van een norm voor een bepaalde stof, het hele KRW-doel niet wordt behaald. Hoe Europa het, eventueel, niet voldoen aan de KRWnormen zal gaan handhaven, is op dit moment nog onbekend. Wel deelt Jo Caris, Heemraad bij Waterschap Zuiderzeeland, verschillende scenario’s. “Europa kan ingrijpen met maatregelen op Nederlands niveau, zoals eerder al met het afschaffen van derogatie is gedaan. Ook kan er een boete aan Nederland worden opgelegd, waar de bevolking voor zal moeten betalen. Een andere vorm van handhaving ligt op het niveau van het Rijk, de provincies en waterschappen, waarbij er meer zal worden gecontroleerd en maatschappelijke belangenorganisaties druk zullen uitoefenen op het verbeteren van de waterkwaliteit.”
Voorwaarden voor slagen
Tijdens de bijeenkomst is de emotie onder akkerbouwers duidelijk voelbaar. Veel akkerbouwers willen wel investeren in technieken om de waterkwaliteit te verbeteren, maar dan dient de rekensom van de getoetste meetresultaten wel honderd procent inzichtelijk en helder te zijn, volgens één van de aanwezige akkerbouwers. Een andere voorwaarde voor het slagen van de maatregelen is dat iedereen meedoet. Een gezamenlijke aanpak per stroomgebied is dan ook de visie van ABW, waarbij het verbeteren van de waterkwaliteit als een uitdaging voor ieder erf wordt gezien. Een buurman die zijn veldspuit tijdens een regenbui buiten laat staan, of net iets minder strak spuit, beïnvloedt direct de getoetste meetresultaten van het hele stroomgebied. Dit opent de deur naar een gesprek. Ook andere sectoren dienen hun verantwoordelijkheid te nemen voor het verbeteren van de waterkwaliteit, vinden de akkerbouwers. De maatregelen voor het slagen van KRW reiken immers veel verder dan enkel de landbouw.
Aan de slag
Onderaan de streep komt er één conclusie duidelijk naar voren op deze avond: akkerbouwers zijn aan zet. Of en hoe het haalbaar is om eind 2027 aan de Europese KRW-doelen te voldoen, daar zijn we nog niet over uit. Wel is het zo dat er nú kansen voor het oprapen liggen om zelf de waterkwaliteit te verbeteren. Er is ruimte voor vakmanschap van de ondernemers die zelf weten wat wel en niet haalbaar is op hun percelen.
Actieplan Bodem & Water roept agrariërs daarom op om naar hun eigen stroomgebied te kijken, in gesprek te gaan met buren en te sparren over oplossingen. Met een ABW-aanjager kunnen nieuwe initiatieven en projecten voor het verbeteren van de waterkwaliteit worden besproken. “Nukken kan altijd nog, maar nu krijgen we de kans om in actie te komen”, aldus Oosterhuis. “Het is onze eigen verantwoordelijkheid om als sector niet te wachten tot de overheid met maatregelen komt, maar zelf op onze eigen manier, zoals het past bij ons eigen bedrijf, ons maximaal in te zetten voor een betere waterkwaliteit.”
Tekst: Kim Sjoers
Beeld: beeldarchief Prosu bv
