Bomenrijen tussen akkerbouwgewassen, kruiden onder houtige teelten en nieuwe teelten als noten en druiven. Op het bedrijf van Marga Klein Swormink en Wim Stegeman in Lelystad draait agroforestry om biodiversiteit, verdienvermogen en weerbare landbouw.
Marga Klein Swormink en Wim Stegeman namen themabestuurders van LTO Noord tijdens een bijeenkomst mee in hun ervaringen met agroforestry. Op hun biologische akkerbouwbedrijf Saalland in Lelystad werken zij stap voor stap aan een weerbaar landbouwsysteem, waarin agroforestry een belangrijke rol speelt. Volgens de ondernemers past agroforestry goed bij natuurinclusieve landbouw. ‘Agroforestry laat zien dat het niet óf natuur óf landbouw hoeft te zijn’, zegt Klein Swormink. ‘Je kunt functies stapelen.’
Werken vanuit een visie
Economie, biodiversiteit en duurzaamheid vormen op het bedrijf van Klein Swormink en Stegeman al jaren de basis. Later kregen ook bodemgezondheid, agroforestry en nieuwe verdienmodellen een steeds belangrijkere plek. Klein Swormink: ‘Wij werken vanuit een visie, niet vanuit regels. We vragen ons steeds af: worden we nog gelukkig van de manier waarop we boeren?’
In de zoektocht naar een antwoord op die vraag bewoog het ondernemerspaar steeds verder richting nieuwe manieren van werken. Eerst met niet-kerende grondbewerking en groenbemesters, later met agroforestry. Stegeman kwam in 2018 op een conferentie voor het eerst in aanraking met deze landbouwmethode. ‘Toen was het voor ons nog niet het juiste moment’, licht hij toe. ‘Maar het idee is altijd blijven hangen. Uiteindelijk gaf subsidie het laatste zetje om toch met een eigen proeftuin te starten.’
Proeftuin Agroforestry
In de proeftuin, die uiteindelijk twee jaar geleden is aangelegd, testen de biologische akkerbouwers hoe bomen, struiken en akkerbouwgewassen elkaar kunnen versterken, en werken zij aan weerbare teeltsystemen. Stegeman: ‘Door droogte en zout water is waterbeheer steeds belangrijker. Bomen en houtige elementen helpen om water vast te houden en maken het systeem weerbaarder.’
Onder meer walnoten, wijn- en tafeldruiven, kruiden als tijm en oregano, vlier, zwarte bes, wilgenroosjes, goudsbloemen voor thee, en truffels zijn te vinden in de proeftuin. Centraal staat het testen van verschillende rassen en combinaties van gewassen en houtige elementen. ‘We zien ons bedrijf ook als proeftuin van onszelf’, aldus Klein Swormink. ‘Je moet blijven testen en leren wat werkt op jouw grond en binnen jouw systeem.’
Systeeminnovatie
Voor de Flevolandse ondernemers draait agroforestry om meer dan alleen nieuwe teelten of bomen op het erf. ‘We zien agroforestry niet als hobby. We zien het als een systeeminnovatie’, legt Klein Swormink uit. ‘Het moet bijdragen aan een sterker en toekomstbestendig landbouwsysteem. Agroforestry kan dus zorgen voor een gezondere bodem, minder verdamping en meer biodiversiteit.’
Stegeman vult aan: ‘Tegelijkertijd biedt agroforestry kansen voor nieuwe teelten en extra inkomstenbronnen. Zo spreid je je risico’s en wordt het bedrijf minder afhankelijk van één gewas of markt.’ Gewassen die goed presteren, willen de ondernemers stap voor stap verder opschalen. Zo breiden ze de komende jaren de teelt van wijndruiven uit.
‘Noten en druiven passen niet alleen goed bij de Flevolandse kleigrond, maar ook door klimaatverandering ontstaan kansen voor dit soort nieuwe teelten’, stelt Stegeman. Vooral walnoten zien de ondernemers als een kansrijke teelt richting de toekomst. ‘De vraag naar lokaal geproduceerde noten groeit, terwijl heel veel product nu nog vanuit het buitenland wordt geïmporteerd. Via notenteelt kun je samen met andere boeren bouwen aan een nieuwe keten. Dan houd je als boer meer regie over productie en afzet.’
Nieuwe vormen van mechanisatie
Verder kijken Klein Swormink en Stegeman ook naar nieuwe vormen van mechanisatie om de werkzaamheden op hun bedrijf in Lelystad praktisch uitvoerbaar te houden. En ook in de inrichting van het bedrijf zoeken ze naar praktische oplossingen. Hagen spelen daarbij een belangrijke rol. Stegeman: ‘Hagen dragen bij aan de biodiversiteit en helpen tegen wind en drift van naastgelegen percelen.’
Volgens de Flevolandse ondernemers begint agroforestry vooral met nieuwsgierigheid en experimenteren. Het ondernemerspaar benadrukt daarbij dat je als ondernemer het wiel niet zelf opnieuw hoeft uit te vinden. ‘Juist kennisuitwisseling en praktijkervaring zijn belangrijk. Ga eens kijken bij collega-boeren in jouw regio’, adviseert Klein Swormink. ‘Op die manier ontdek je vanzelf wat wel en niet bij jouw bedrijf past.’
Als aanspreekpunt van het agroforestrynetwerk in Flevoland ziet Klein Swormink dat steeds meer agrarisch ondernemers interesse tonen in de landbouwmethode. ‘Je hoeft geen lid te worden van ons netwerk’, stelt ze. ‘Je kunt gratis deelnemen aan bijeenkomsten, excursies en kennissessies.’
Agroforestry: meer dan een voedselbos
Agroforestry is het combineren van bomen en struiken met landbouw- of veehouderijactiviteiten. Volgens Evert Prins, onderzoeker bij het Louis Bolk Instituut en agroforestry-expert, wordt bij agroforestry vaak gedacht aan voedselbossen, terwijl de landbouwmethode veel breder is. ‘Het is een verzamelnaam voor verschillende systemen, die per bedrijf verschillen’, legt hij uit. ‘Bij die variatie kan gedacht worden aan grootte, bodem, water, plantdichtheid en beheer. Elke ondernemer kan agroforestry toepassen op een manier die past bij het eigen bedrijf.’
In Nederland zijn zo’n 1.500 boeren actief met agroforestry; samen zijn zij goed voor 2.000 hectare. De ambitie is opschaling naar 25.000 hectare in 2030. ‘Voor die groei is meer kennis nodig’, geeft Prins aan. ‘Daarom loopt er een onderzoek naar de effecten van bomen en struiken op de aardappelteelt. Hierbij wordt gekeken naar de effecten op bijvoorbeeld opbrengst en ziektedruk op verschillende afstanden van bomen.’
Bron: LTO Noord
