De Europese Unie streeft naar voedselautonomie: dat Europa z’n eigen voedselbroek kan ophouden. Nu is er nog niet overal in de EU-voedselzekerheid. Ook is de voedselproductie kwetsbaar en afhankelijk van import. Wat speelt een rol op weg naar Europese voedselautonomie?
Misoogsten door klimaatverandering, de coronapandemie, de oorlog in Oekraïne. Het laat zien dat de voedselvoorziening binnen de Europese Unie kwetsbaar is. Daarnaast is de Europese voedselvoorziening afhankelijk van import, van bijvoorbeeld koffie, thee, bananen en avocado’s. Maar er is ook afhankelijkheid van de import van bijvoorbeeld soja, kunstmest en fossiele brandstoffen. Ook geopolitiek en het EU-beleid zijn van invloed op de beoogde voedselautonomie. En hoe kan biologische landbouw bijdragen aan voedselautonomie?
Drie belangrijke factoren
Samen met klimaatverandering zijn de geopolitieke verschuivingen en het EU-beleid belangrijke factoren die de Europese voedselautonomie nu en in de toekomst bepalen. Onderzoekers van Wageningen Economic Research brengen de ontwikkelingen en verwachtingen rondom deze krachten in beeld. Er is meer beleid nodig om voedselzekerheid in de Europese Unie te bereiken. Nu is de voedselproductie nog té afhankelijk van invoer. Klimaatverandering en geopolitieke veranderingen kunnen die afhankelijkheid vergroten. Ook is verdere inzet op verduurzaming van het Europese voedselsysteem nodig, aldus de onderzoekers. Dan kan een autonome voedselvoorziening in de EU met behoud van natuur en biodiversiteit mogelijk zijn.
Positie EU in de wereld
De Europese Unie zal opnieuw moeten vaststellen hoe het zich wil verhouden tot mondiale grootmachten. De moeilijkheid daarbij is dat de richting en de snelheid van geopolitieke veranderingen momenteel onduidelijk zijn. Belangrijke vraag hierbij: hoe eensgezind en krachtig kan de EU naar buiten optreden? Door de grote verschillende belangen van de lidstaten en de beperkte handelingsvrijheid heeft de Europese Unie geen duidelijke eigen handelspolitiek als antwoord op het handelsbeleid van de Verenigde Staten en China.
Effecten klimaatverandering onzeker
De onderzoekers concluderen dat de effecten van de klimaatverandering op de Europese voedselproductie niet te voorspellen zijn. Daarbij komt dat klimaatverandering ook effecten heeft op de productie in land- en tuinbouw buiten Europa. Dat kan leiden tot minder beschikbaarheid en daarmee een hogere prijs voor grondstoffen en producten die de EU importeert.
Voedselautonomie in de Europese Unie draait onder andere om de vraag of de EU zelfvoorzienend is. Grotendeels wel, zegt Joost de Laat, directeur van WUR Social Sciences Group. “Belangrijk knelpunt is dat we afhankelijk zijn van de import van soja voor onze veehouderij.” Daarnaast noemt De Laat de afhankelijkheid van kunstmest uit Rusland en Wit-Rusland en de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen in de land- en tuinbouw. “De vervanging van fossiele energie door hernieuwbare energie is een maatregel om de klimaatverandering te beperken en daarmee de voedselzekerheid te versterken.” De Laat kijkt ook naar de consumptiekant. “We kunnen minder afhankelijk worden van soja-import als we minder dierlijke eiwitten en meer plantaardige eiwitten gaan eten.”
Volgens De Laat is een Europese voedselvisie nodig: welk land produceert wat? Ook vraagt voedselautonomie om eenduidig beleid voor de land- en tuinbouw, met bijvoorbeeld aandacht voor jonge boeren en het beloningssysteem voor boeren. Maar dat gaat De Laat nog niet ver genoeg: “Bij voedselautonomie gaat het niet alleen om het produceren van voedsel, maar ook om energie en sociale aspecten. Er is een systeemaanpak nodig.”
Biologische landbouw kan bijdragen aan voedselautonomie
Een systeemaanpak die veel kan betekenen voor voedselautonomie is biologische landbouw, schrijft Bioforum, de Vlaamse sectororganisatie voor de biologische landbouw. En niet alleen voor voedselzekerheid en voedselautonomie. In een publicatie op basis van wetenschappelijke bronnen laat Bioforum de meerwaarde van biologisch zien voor voedselautonomie, maar ook voor bijvoorbeeld water- en luchtkwaliteit, biodiversiteit, bodemgezondheid en dierenwelzijn.
Bij biologische landbouw is er minder afhankelijkheid van import, omdat er geen kunstmest gebruikt wordt. Kijkend naar opbrengst, kan biologische landbouw veel betekenen voor meer voedselautonomie. In landen met grote voedselonzekerheid kan de biologische landbouw tot 180% meer opbrengsten geven dan traditionele landbouw, blijkt uit het onderzoek ‘Bio kan de wereld redden’. In droge gebieden zijn de opbrengsten gemiddeld 116% hoger dan bij gangbare landbouw. Dit maakt biologische landbouw veerkrachtiger bij klimaatverandering.
In landen met een gematigd klimaat zijn de opbrengsten van biologische landbouw nu soms nog 20 tot 25% lager. Deze achterstand in opbrengst wordt op termijn kleiner, door een grotere bodemgezondheid en een landbouwsysteem dat steeds stabieler wordt.
Bron: Groen Kennisnet
