De NAK heeft in haar keuringssysteem maatregelen opgenomen ter beperking van de gewasziekte stolbur. In de telersvergaderingen die de komende twee weken op diverse locaties in het land plaatsvinden, wordt hier verder op ingegaan.
In de zomer van 2025 zijn in Nederland de eerste fytoplasma-besmettingen van deze ziekte vastgesteld in pootaardappelen. Maar Candidatus Phytoplasma solani, die de gewasziekte stolbur veroorzaakt, is nog niet geconstateerd. Vanwege de ziektedruk die aanwezig is in Duitsland en de eerste fytoplasma-besmettingen, is er in de vaste commissie pootaardappelen vergadering van de NAK wel een besluit genomen over de werkwijze omtrent Candidatus Phytoplasma solani en fytoplasma in het nationale keuringssysteem.
Wettelijk minimum vanuit Europese wetgeving
Candidatus Phytoplasma solani, de veroorzaker van de gewasziekte stolbur, is in Europese wetgeving omschreven als een RNQP. Dit is een zogenoemd gereguleerde niet-quarantaine organisme in pootaardappelen. Er geldt in het keuringssysteem op dit moment een tolerantie van nul procent. Dit betekent dat het organisme én de symptomen niet aanwezig mogen zijn in de partij.
In de Europese verordening over plantgezondheid is voorgeschreven welke maatregelen wettelijk getroffen moeten zijn om de afwezigheid van Candidatus Phytoplasma solani in een partij te bevestigen. Deze maatregelen omschrijven twee onderdelen. Het eerste is een verplichting om de planten met symptomen van Candidatus Phytoplasma solani te verwijderen met behulp van selectie. Dit geldt ook voor de knollen.
Het tweede is dat er een verplichte toets na de oogst aan knollen plaatsvindt van de partij waarin planten met symptomen van Candidatus Phytoplasma solani. Indien de ziekteverwekker aanwezig is in de partij, dan zal deze worden afgekeurd.
Aanvullingen in het nationale keuringssysteem
Naast de wettelijke minimum maatregelen die de NAK moet uitvoeren, worden er in het Nederlandse keuringssysteem strengere regels en normen opgenomen. Dit is om de verspreiding te voorkomen of te vertragen.
Tot op heden is Candidatus Phytoplasma solani niet vastgesteld in onze pootaardappelen. Andere, niet gereguleerde soorten fytoplasma’s die dezelfde symptomen geven, zijn wel geconstateerd. Gedurende een visuele beoordeling is het echter niet mogelijk om op basis van de symptomen onderscheid te maken tussen de verschillende soorten fytoplasma. Dit is inclusief de RNQP Candidatus Phytoplasma solani.
Wijzigingen in het keuringssysteem
Hieronder wordt benoemd wat de wijzigingen zijn in het keuringssysteem van de NAK.
Aanvullend diagnostisch onderzoek
Een plant waarbij tijdens de reguliere veldkeuring is geconstateerd dat deze voldoet aan het vooraf opgestelde symptoombeeld van een fytoplasma-besmetting, wordt ingestuurd naar het diagnostisch laboratorium van de NAK. Op dit plantmateriaal zal een PCR-onderzoek uitgevoerd worden om de aanwezigheid van fytoplasma te bevestigen. Indien de plant positief test voor fytoplasma, is vastgelegd dat er van deze partij pootaardappelen na de oogst een officieel onderzoek plaats moet vinden aan de knollen.
Vervolgens blijft voor dit perceel de veldkeuring doorgaan, zoals dit voor andere percelen geldt. Als de plant vrij is bevonden van een besmetting met fytoplasma, gaat het perceel in het reguliere veldkeuringsregime verder.
Opschoning door selectie
Door middel van veelvuldige selectie is het mogelijk om het perceel op te schonen van zieke planten. De Europese wetgeving schrijft voor dat de planten, inclusief de knollen, met fytoplasma-symptomen dienen te worden verwijderd. In het officiële onderzoek na de oogst, aan de knollen, moet de afwezigheid van Candidatus Phytoplasma solani worden vastgesteld. Dit wordt gedaan met een soortspecifieke toets, die volgt na een positieve generieke fytoplasma-toets. Dit betekent dat het mogelijk is dat er in een partij geen Candidatus Phytoplasma solani, dan wel dergelijke soort, is aangetoond in het officiële onderzoek aan de oogst.
Om de urgentie voor selecteren te behouden, en de ziektedruk met aangetaste planten te verlagen, heeft de vaste commissie pootaardappelen besloten om de percelen in hun eigen klasse te behouden bij een constatering van fytoplasma-symptomen tijdens de veldkeuring.
Verplicht officieel onderzoek na de oogst
Partijen waarin tijdens de veldkeuring een plant positief getoetst is op fytoplasma moeten vanuit een EU-verplichting getoetst zijn op de afwezigheid van Candidatus Phytoplasma solani. Dat gebeurt via een representatief monster van de partij, net zoals bij de nacontrole. Een partij pootaardappelen zal afgekeurd worden als in het monster de ziekteverwekker aangetoond. Indien er een fytoplasma, anders dan de RNQP, is gevonden, mag de partij pootaardappelen alsnog verhandeld zijn.
Op dit moment wordt nog onderzocht door de NAK of het monster, dat genomen wordt van een partij voor de nacontrole, genoeg materiaal biedt om ook voor de toets voor Candidatus Phytoplasma solani ingezet te worden. Het onderzoek voor Candidatus Phytoplasma solani bevat meerdere PCR onderzoeken. Dit bevat onder andere een sequencing stap, waarbij de exacte DNA-codering is bepaald, en een data-analyse stap. De doorlooptijden zullen op een later moment nog bekend worden gemaakt.
Fytoplasma-norm
Ter voorkoming van verspreiding is het besluit genomen om een norm in de partijkeuring op te nemen voor fytoplasma. De normering voor fytoplasma houdt in dat rubberachtige knollen sporadisch in een partij voor mogen komen. Sporadisch betekent hetzelfde als bij rot: één knol per 250 kilogram. Dit geldt voor alle klasse van pre-basis, basis en gecertificeerde pootaardappelen.
Andere ontwikkelingen
Vanuit de bestaande NAK monitoring op bladluizen zijn de vangbakken en zuigvallen van de bladluizen dit jaar ook bekeken op de verschillende vectoren die fytoplasma’s kunnen overbrengen. Met name een aantal soorten cicaden spelen een rol in de verspreiding van Candidatus Phytoplasma solani. Met het inzichtelijk maken van de verspreiding van vectoren hoopt de NAK bij te dragen aan kennis opbouw over deze ziekteverwekker in Nederland.
De NAK zoekt actief de verbinding met de sector in relatie tot stolbur en de beheersing daarvan, mocht deze gewasziekte in Nederland de kop opsteken. De NAK neemt deel aan het PPS rond dit thema die in 2026 zal starten. Ook sluit de NAK aan bij verschillende initiatieven van LTO Nederland en de BO Akkerbouw.
Bron: NAK
